Pancar Küspesi Süt Yapar mı? Asıl Mesele “Süt Yapar mı?” Değil, Rasyonu Nasıl Değiştirir?
Bir süredir hayvancılıkla ilgili forumlarda aynı soruya farklı cevaplar verildiğini görüyorum: “İneğe pancar küspesi verirsek sütü artar mı?” Kimisi “Biz verdik, süt yükseldi” diyor, kimisi “Hiçbir fark görmedim” diye yazıyor. Hatta bazen pancar küspesi neredeyse sihirli bir yem gibi anlatılıyor. Bana kalırsa burada biraz durup meseleyi açmak gerekiyor. Çünkü pancar küspesi gerçekten süt verimini etkileyebilen değerli bir yem maddesi, fakat tek başına “süt artırıcı” gibi düşünmek bilimsel açıdan fazla basit kalıyor.
Asıl ilginç tarafı şu: pancar küspesinin etkisi, ineğin mevcut rasyonuna, küspenin kuru veya yaş olmasına, ne kadar verildiğine, mısırın veya başka bir yemin yerine mi konulduğuna ve rasyonun protein-mineral dengesine göre ciddi biçimde değişebiliyor.
Yani “pancar küspesi süt yapar mı?” sorusunun benim bulduğum en dürüst cevabı şu: Evet, uygun rasyonda süt üretimini destekleyebilir; ancak etkisi otomatik ve garanti değildir.
Pancar Küspesi Nereden Geliyor ve Hayvancılıkta Neden Bu Kadar Önemli?
Önce ürünün kendisini anlamak gerekiyor.
Şeker pancarı işlenirken şekerin büyük kısmı ayrıldıktan sonra geride lifli bir materyal kalıyor. Buna pancar küspesi deniyor. Bu ürün uzun zamandır özellikle Avrupa'da sığır beslemesinde değerlendiriliyor. Kurutulmuş, preslenmiş/yaş veya melasla karıştırılmış biçimleri bulunabiliyor.
Burada tarihsel açıdan da güzel bir nokta var. Sanayi geliştikçe insanların “atık” olarak gördüğü birçok tarımsal yan ürün hayvancılık açısından değer kazandı. Pancar küspesi de bunun klasik örneklerinden biri. Şeker üretim tesisleri için yan ürün olan materyal, hayvancılık işletmeleri açısından enerji ve lif kaynağına dönüşüyor.
Bu aslında günümüz sürdürülebilir tarım anlayışıyla da çok uyumlu. Bir ürünün insan gıdası olarak kullanılmayan kısmını hayvan beslemede değerlendirmek, aynı tarımsal üretimden daha fazla ekonomik değer çıkarmaya yardımcı olabiliyor.
Feedipedia verilerine göre kurutulmuş pancar küspesinde ortalama kuru madde yaklaşık %88,8, ham protein ise kuru madde üzerinden yaklaşık %8,9 civarında. Yani pancar küspesini yüksek proteinli bir yem olarak görmek doğru değil. Asıl gücü başka yerde: sindirilebilir lif ve enerji sağlamasında. Feedipedia
Burada ilk önemli çıkarım ortaya çıkıyor:
Pancar küspesi sütü doğrudan “üreten” bir madde değil; ineğin rasyonundaki kullanılabilir enerjiyi ve fermente edilebilir besinleri değiştirerek süt üretimini destekleyebilen bir yemdir.
Peki İneğin Vücudunda Ne Oluyor?
İşin biyolojisi aslında oldukça ilginç.
İnek, insan gibi yemi doğrudan mideye gönderip sindiren bir hayvan değil. Rumen mikroorganizmaları yemin önemli bölümünü parçalayarak uçucu yağ asitleri oluşturuyor. Bu maddeler daha sonra ineğin enerji metabolizmasında kullanılıyor.
Pancar küspesinin önemli özelliklerinden biri, nişasta açısından tahıllara göre farklı, sindirilebilir lif açısından zengin bir yapı göstermesi. Özellikle pektin içeriği nedeniyle rumen fermantasyonunu farklı şekilde etkileyebiliyor.
Bunun pratik anlamı şu:
İnek zaten yeterli kaba yem alıyor fakat rasyonda enerji kaynağı olarak çok fazla tahıl veya mısır kullanılıyorsa, pancar küspesinin belirli miktarda kullanılması rasyonun fermantasyon profilini değiştirebilir.
1994 yılında Journal of Dairy Science'da yayımlanan bir çalışmada, pancar küspesi mısırın yarısının yerine ve rasyon kuru maddesinin %15'i düzeyinde kullanılmış. Ortalama süt veriminde anlamlı bir farklılık görülmemiş; ancak süt yağı oranında artış gözlenirken kuru madde tüketimi ve süt protein yüzdesinde düşüşler raporlanmış. ScienceDirect
Bu çalışma bence çok önemli çünkü bize forumlarda sık yapılan bir hatayı gösteriyor:
“Pancar küspesi verdim, süt artmadı; demek ki işe yaramıyor.”
Hayır. Bir yem maddesinin süt miktarını artırmaması, değersiz olduğu anlamına gelmez. Belki süt yağını değiştirmiştir, belki rumen dengesini iyileştirmiştir, belki pahalı bir yem maddesinin yerine daha ekonomik bir alternatif oluşturmuştur.
Hayvancılıkta sadece litreye bakmak bazen yanıltıcı olabilir.
Bilimsel Çalışmalar Neden Birbirinden Farklı Sonuçlar Veriyor?
Bence bu konu forum tartışmalarının en can alıcı noktası.
Bazı araştırmalarda pancar küspesi verilen gruplarda süt üretimi artıyor. Bazılarında ciddi bir fark çıkmıyor. Bunun sebebi bilim insanlarının birbirleriyle çelişmesi değil; kullanılan rasyonların farklı olması.
Örneğin 1986 tarihli bir çalışmada, ineklere kuru madde bazında 5 kg civarında şekersiz pancar küspesi verilmiş ve bazı uygulamalarda süt veriminde artış görülmüş. Aynı araştırmada melaslı ve melassız pancar küspesi karşılaştırıldığında da sonuçların aynı olmadığı görülmüş. ScienceDirect
Daha yakın tarihli bir çalışmada ise pancar küspesi mısır silajının yerine farklı oranlarda kullanılmış. Süt veriminde belirli oranlara kadar artış görülürken, yüksek oranlarda süt yağının düşebildiği bildirilmiş. ScienceDirect
2021 tarihli başka bir araştırmada ise pancar küspesi ile pirinç samanının fermente edilerek kullanıldığı rasyonlarda, belirli düzeylere kadar artan kullanımın süt verimi ve bazı sindirim parametreleri üzerinde olumlu sonuçlar verdiği raporlanmış. ScienceDirect
Buradan benim çıkardığım sonuç oldukça basit:
Pancar küspesi için “şu kadar verirsen kesin şu kadar süt yapar” şeklinde evrensel bir formül yok.
Çünkü hayvanın genetiği, laktasyon dönemi, mevcut kaba yem, mısır miktarı, protein düzeyi, kuru madde tüketimi ve hatta çevre sıcaklığı sonucu değiştirebiliyor.
Yaş Küspesi mi, Kuru Küspesi mi?
Forumlarda sıkça birbirine karıştırılan bir başka konu da bu.
“10 kilo pancar küspesi verdim” demek tek başına çok fazla bilgi vermiyor.
Çünkü yaş/preslenmiş pancar küspesinin su oranı oldukça yüksek. Feedipedia verilerinde preslenmiş pancar küspesinin ortalama kuru maddesi yaklaşık %24 civarında gösteriliyor. Feedipedia
Dolayısıyla 10 kg yaş küspe ile 10 kg kuru küspe aynı şey değildir.
Bu noktada özellikle işletme hesabı yapan arkadaşların “as-fed” miktar yerine kuru madde üzerinden hesaplama yapması gerekiyor.
Örneğin kabaca düşünelim:
10 kg yaş pancar küspesi × %24 kuru madde = yaklaşık 2,4 kg kuru madde.
Ama 10 kg kuru pancar küspesi yaklaşık 8,9 kg kuru madde içerir.
Yani rakam aynı görünse bile hayvana giren besin maddesi açısından arada çok büyük fark vardır.
Bu ayrım yapılmadan “inek başına 10 kilo pancar küspesi veriyorum” demek besleme açısından eksik bir bilgi.
Pancar Küspesi Protein Kaynağı mıdır?
Burada da önemli bir yanlış anlaşılma var.
Pancar küspesi bazı rasyonlarda protein katkısı sağlayabilir ama yüksek proteinli bir yem değildir. Ortalama ham protein düzeyi yaklaşık %9 kuru madde civarındadır. Feedipedia ayrıca pancar küspesinin rumendeki protein dengesinin negatif olabileceğini ve protein açısından başka kaynaklarla tamamlanması gerekebileceğini belirtiyor. Feedipedia
Dolayısıyla:
“Pancar küspesi verdim, artık ayrıca protein hesabına gerek yok.”
demek doğru olmaz.
Tam tersine, yüksek süt veren bir ineğin rasyonunda enerji ile proteinin birlikte düşünülmesi gerekir.
Süt fabrikası gibi çalışan ineğe yalnızca enerji vermek yeterli değildir. Meme bezinin süt proteini üretmesi için aminoasitlere de ihtiyaç vardır.
İşte burada yonca, soya küspesi, kolza küspesi veya işletmenin kullandığı diğer protein kaynakları devreye girebilir.
Süt Miktarı Artarken Süt Kalitesi Ne Oluyor?
Bence “süt yaptı mı?” sorusundan sonra sorulması gereken ikinci soru budur.
Çünkü 30 litre süt ile 30 litre süt aynı ekonomik değere sahip olmayabilir. Yağ, protein ve işletmenin aldığı fiyat sistemi sonucu değiştirebilir.
Pancar küspesi bazı rasyonlarda süt yağını olumlu etkileyebilirken, yüksek kullanım veya farklı yemlerle kombinasyon halinde süt yağında düşüş görülebilen çalışmalar da var.
Örneğin 2003 yılında yapılan bir araştırmada pancar küspesi mısırın yerine artan oranlarda kullanılmış; yüksek oranlarda kuru madde tüketimi düşerken süt yağı üretiminde doğrusal olmayan bir yanıt gözlenmiş. ScienceDirect
Bir süredir hayvancılıkla ilgili forumlarda aynı soruya farklı cevaplar verildiğini görüyorum: “İneğe pancar küspesi verirsek sütü artar mı?” Kimisi “Biz verdik, süt yükseldi” diyor, kimisi “Hiçbir fark görmedim” diye yazıyor. Hatta bazen pancar küspesi neredeyse sihirli bir yem gibi anlatılıyor. Bana kalırsa burada biraz durup meseleyi açmak gerekiyor. Çünkü pancar küspesi gerçekten süt verimini etkileyebilen değerli bir yem maddesi, fakat tek başına “süt artırıcı” gibi düşünmek bilimsel açıdan fazla basit kalıyor.
Asıl ilginç tarafı şu: pancar küspesinin etkisi, ineğin mevcut rasyonuna, küspenin kuru veya yaş olmasına, ne kadar verildiğine, mısırın veya başka bir yemin yerine mi konulduğuna ve rasyonun protein-mineral dengesine göre ciddi biçimde değişebiliyor.
Yani “pancar küspesi süt yapar mı?” sorusunun benim bulduğum en dürüst cevabı şu: Evet, uygun rasyonda süt üretimini destekleyebilir; ancak etkisi otomatik ve garanti değildir.
Pancar Küspesi Nereden Geliyor ve Hayvancılıkta Neden Bu Kadar Önemli?
Önce ürünün kendisini anlamak gerekiyor.
Şeker pancarı işlenirken şekerin büyük kısmı ayrıldıktan sonra geride lifli bir materyal kalıyor. Buna pancar küspesi deniyor. Bu ürün uzun zamandır özellikle Avrupa'da sığır beslemesinde değerlendiriliyor. Kurutulmuş, preslenmiş/yaş veya melasla karıştırılmış biçimleri bulunabiliyor.
Burada tarihsel açıdan da güzel bir nokta var. Sanayi geliştikçe insanların “atık” olarak gördüğü birçok tarımsal yan ürün hayvancılık açısından değer kazandı. Pancar küspesi de bunun klasik örneklerinden biri. Şeker üretim tesisleri için yan ürün olan materyal, hayvancılık işletmeleri açısından enerji ve lif kaynağına dönüşüyor.
Bu aslında günümüz sürdürülebilir tarım anlayışıyla da çok uyumlu. Bir ürünün insan gıdası olarak kullanılmayan kısmını hayvan beslemede değerlendirmek, aynı tarımsal üretimden daha fazla ekonomik değer çıkarmaya yardımcı olabiliyor.
Feedipedia verilerine göre kurutulmuş pancar küspesinde ortalama kuru madde yaklaşık %88,8, ham protein ise kuru madde üzerinden yaklaşık %8,9 civarında. Yani pancar küspesini yüksek proteinli bir yem olarak görmek doğru değil. Asıl gücü başka yerde: sindirilebilir lif ve enerji sağlamasında. Feedipedia
Burada ilk önemli çıkarım ortaya çıkıyor:
Pancar küspesi sütü doğrudan “üreten” bir madde değil; ineğin rasyonundaki kullanılabilir enerjiyi ve fermente edilebilir besinleri değiştirerek süt üretimini destekleyebilen bir yemdir.
Peki İneğin Vücudunda Ne Oluyor?
İşin biyolojisi aslında oldukça ilginç.
İnek, insan gibi yemi doğrudan mideye gönderip sindiren bir hayvan değil. Rumen mikroorganizmaları yemin önemli bölümünü parçalayarak uçucu yağ asitleri oluşturuyor. Bu maddeler daha sonra ineğin enerji metabolizmasında kullanılıyor.
Pancar küspesinin önemli özelliklerinden biri, nişasta açısından tahıllara göre farklı, sindirilebilir lif açısından zengin bir yapı göstermesi. Özellikle pektin içeriği nedeniyle rumen fermantasyonunu farklı şekilde etkileyebiliyor.
Bunun pratik anlamı şu:
İnek zaten yeterli kaba yem alıyor fakat rasyonda enerji kaynağı olarak çok fazla tahıl veya mısır kullanılıyorsa, pancar küspesinin belirli miktarda kullanılması rasyonun fermantasyon profilini değiştirebilir.
1994 yılında Journal of Dairy Science'da yayımlanan bir çalışmada, pancar küspesi mısırın yarısının yerine ve rasyon kuru maddesinin %15'i düzeyinde kullanılmış. Ortalama süt veriminde anlamlı bir farklılık görülmemiş; ancak süt yağı oranında artış gözlenirken kuru madde tüketimi ve süt protein yüzdesinde düşüşler raporlanmış. ScienceDirect
Bu çalışma bence çok önemli çünkü bize forumlarda sık yapılan bir hatayı gösteriyor:
“Pancar küspesi verdim, süt artmadı; demek ki işe yaramıyor.”
Hayır. Bir yem maddesinin süt miktarını artırmaması, değersiz olduğu anlamına gelmez. Belki süt yağını değiştirmiştir, belki rumen dengesini iyileştirmiştir, belki pahalı bir yem maddesinin yerine daha ekonomik bir alternatif oluşturmuştur.
Hayvancılıkta sadece litreye bakmak bazen yanıltıcı olabilir.
Bilimsel Çalışmalar Neden Birbirinden Farklı Sonuçlar Veriyor?
Bence bu konu forum tartışmalarının en can alıcı noktası.
Bazı araştırmalarda pancar küspesi verilen gruplarda süt üretimi artıyor. Bazılarında ciddi bir fark çıkmıyor. Bunun sebebi bilim insanlarının birbirleriyle çelişmesi değil; kullanılan rasyonların farklı olması.
Örneğin 1986 tarihli bir çalışmada, ineklere kuru madde bazında 5 kg civarında şekersiz pancar küspesi verilmiş ve bazı uygulamalarda süt veriminde artış görülmüş. Aynı araştırmada melaslı ve melassız pancar küspesi karşılaştırıldığında da sonuçların aynı olmadığı görülmüş. ScienceDirect
Daha yakın tarihli bir çalışmada ise pancar küspesi mısır silajının yerine farklı oranlarda kullanılmış. Süt veriminde belirli oranlara kadar artış görülürken, yüksek oranlarda süt yağının düşebildiği bildirilmiş. ScienceDirect
2021 tarihli başka bir araştırmada ise pancar küspesi ile pirinç samanının fermente edilerek kullanıldığı rasyonlarda, belirli düzeylere kadar artan kullanımın süt verimi ve bazı sindirim parametreleri üzerinde olumlu sonuçlar verdiği raporlanmış. ScienceDirect
Buradan benim çıkardığım sonuç oldukça basit:
Pancar küspesi için “şu kadar verirsen kesin şu kadar süt yapar” şeklinde evrensel bir formül yok.
Çünkü hayvanın genetiği, laktasyon dönemi, mevcut kaba yem, mısır miktarı, protein düzeyi, kuru madde tüketimi ve hatta çevre sıcaklığı sonucu değiştirebiliyor.
Yaş Küspesi mi, Kuru Küspesi mi?
Forumlarda sıkça birbirine karıştırılan bir başka konu da bu.
“10 kilo pancar küspesi verdim” demek tek başına çok fazla bilgi vermiyor.
Çünkü yaş/preslenmiş pancar küspesinin su oranı oldukça yüksek. Feedipedia verilerinde preslenmiş pancar küspesinin ortalama kuru maddesi yaklaşık %24 civarında gösteriliyor. Feedipedia
Dolayısıyla 10 kg yaş küspe ile 10 kg kuru küspe aynı şey değildir.
Bu noktada özellikle işletme hesabı yapan arkadaşların “as-fed” miktar yerine kuru madde üzerinden hesaplama yapması gerekiyor.
Örneğin kabaca düşünelim:
10 kg yaş pancar küspesi × %24 kuru madde = yaklaşık 2,4 kg kuru madde.
Ama 10 kg kuru pancar küspesi yaklaşık 8,9 kg kuru madde içerir.
Yani rakam aynı görünse bile hayvana giren besin maddesi açısından arada çok büyük fark vardır.
Bu ayrım yapılmadan “inek başına 10 kilo pancar küspesi veriyorum” demek besleme açısından eksik bir bilgi.
Pancar Küspesi Protein Kaynağı mıdır?
Burada da önemli bir yanlış anlaşılma var.
Pancar küspesi bazı rasyonlarda protein katkısı sağlayabilir ama yüksek proteinli bir yem değildir. Ortalama ham protein düzeyi yaklaşık %9 kuru madde civarındadır. Feedipedia ayrıca pancar küspesinin rumendeki protein dengesinin negatif olabileceğini ve protein açısından başka kaynaklarla tamamlanması gerekebileceğini belirtiyor. Feedipedia
Dolayısıyla:
“Pancar küspesi verdim, artık ayrıca protein hesabına gerek yok.”
demek doğru olmaz.
Tam tersine, yüksek süt veren bir ineğin rasyonunda enerji ile proteinin birlikte düşünülmesi gerekir.
Süt fabrikası gibi çalışan ineğe yalnızca enerji vermek yeterli değildir. Meme bezinin süt proteini üretmesi için aminoasitlere de ihtiyaç vardır.
İşte burada yonca, soya küspesi, kolza küspesi veya işletmenin kullandığı diğer protein kaynakları devreye girebilir.
Süt Miktarı Artarken Süt Kalitesi Ne Oluyor?
Bence “süt yaptı mı?” sorusundan sonra sorulması gereken ikinci soru budur.
Çünkü 30 litre süt ile 30 litre süt aynı ekonomik değere sahip olmayabilir. Yağ, protein ve işletmenin aldığı fiyat sistemi sonucu değiştirebilir.
Pancar küspesi bazı rasyonlarda süt yağını olumlu etkileyebilirken, yüksek kullanım veya farklı yemlerle kombinasyon halinde süt yağında düşüş görülebilen çalışmalar da var.
Örneğin 2003 yılında yapılan bir araştırmada pancar küspesi mısırın yerine artan oranlarda kullanılmış; yüksek oranlarda kuru madde tüketimi düşerken süt yağı üretiminde doğrusal olmayan bir yanıt gözlenmiş. ScienceDirect